Hoãn tấn công Iran, thị trường vùng Vịnh tăng - Bài toán thanh khoản crypto trong khủng hoảng địa chính trị
Đêm qua, khi tôi đang theo dõi biểu đồ thanh khoản của các sàn giao dịch tài sản số tại Dubai, dòng tweet của Tổng thống Mỹ Donald Trump về việc hoãn tấn công Iran đã làm rung chuyển toàn bộ thị trường. Các chỉ số chứng khoán tại Sàn giao dịch Abu Dhabi (ADX) và Sàn giao dịch Saudi Tadawul tăng vọt, dầu thô Brent hạ nhiệt, và trong bóng tối giao dịch, các đồng stablecoin neo vào đô la Mỹ như USDT và USDC cũng tăng thanh khoản một cách kỳ lạ. Đối với tôi, đây không chỉ là một tin tức chính trị, mà là một tấm gương phản chiếu cấu trúc mong manh của thanh khoản toàn cầu – nơi một quyết định ngoại giao có thể tạo ra một cơn sóng thần trên thị trường tài chính và cả trong thế giới blockchain. Là một nhà nghiên cứu thanh toán xuyên biên giới sống tại Milan, tôi đã chứng kiến quá nhiều đợt biến động bắt đầu từ một dòng tweet. Nhưng khoảnh khắc này khiến tôi nhớ lại năm 2017, khi tôi lần đầu đọc whitepaper Stellar và tin rằng blockchain có thể xóa bỏ mọi biên giới tiền tệ. — Root: Trải nghiệm Stellar và khoảnh khắc thanh khoản tự do.
Tuy nhiên, để hiểu được sự kiện này, cần phải nhìn vào bối cảnh kinh tế - chính trị của khu vực vùng Vịnh. Các quốc gia như Ả Rập Xê Út, UAE, Qatar, Kuwait sở hữu khoảng 30% trữ lượng dầu mỏ toàn cầu. Nguồn thu từ dầu chiếm tới 70-80% ngân sách chính phủ của các nước này. Vì vậy, bất kỳ xung đột nào ở Eo biển Hormuz – nơi gánh chịu 20% lượng dầu vận chuyển bằng đường biển trên toàn thế giới – đều có thể đẩy giá dầu tăng vọt, gây thiệt hại cho nền kinh tế toàn cầu. Song song đó, các nước vùng Vịnh đang trong quá trình chuyển đổi nền kinh tế, không còn chỉ bám vào dầu mỏ. UAE, đặc biệt là Dubai, đã trở thành một trung tâm tài chính lớn của Trung Đông, thu hút một lượng lớn dòng vốn nước ngoài. Họ ban hành luật về tài sản ảo từ năm 2022, thành lập VARA (Cơ quan quản lý tài sản ảo Dubai). Saudi Arabia cũng đang phát triển một CBDC bán lẻ – digital riyal. Khi căng thẳng Mỹ – Iran lên đỉnh điểm, các quỹ đầu tư quốc gia tại khu vực này phải tính toán lại chiến lược phân bổ vốn. Họ dùng crypto như một kênh đầu tư mới, nhưng cũng là một trong những kênh dễ bị tổn thương nhất nếu chiến tranh bùng nổ.
Nhìn vào các số liệu trên chuỗi, tôi nhận thấy một sự chuyển dịch thú vị trong 48 giờ trước và sau thông tin hoãn tấn công. Trước khi thông tin được xác nhận, dòng tiền ròng rút khỏi các sàn giao dịch tập trung đặt tại Dubai lên tới 240 triệu đô la, theo dữ liệu từ DefiLlama. Nhưng sau khi ông Trump đăng tải thông điệp chính thức, dòng tiền đảo chiều, với 380 triệu đô la được nạp vào các hợp đồng thanh khoản của Uniswap và Curve. Điều này cho thấy các nhà đầu tư vùng Vịnh không hề muốn nắm giữ tiền mặt trong ngân hàng truyền thống khi nguy cơ bị trừng phạt hoặc kiểm soát vốn xuất hiện. Họ sử dụng stablecoin như một vùng đệm – vừa tránh biến động của Bitcoin, vừa duy trì khả năng di chuyển vốn tức thì. Nhưng chính sự phụ thuộc vào USDT và USDC lại tạo ra một rủi ro hệ thống khác, bởi không ai kiểm soát được những nhà phát hành này như một ngân hàng trung ương.
Trong báo cáo hồi năm 2022, tôi từng viết rằng: "Stablecoin là chất xúc tác của thanh khoản, nhưng cũng là điểm nút của sự tập trung hóa." Đến nay, điều này vẫn đúng. Tại Mỹ, các cơ quan quản lý dưới thời chính quyền Trump đã thúc đẩy một dự luật nhằm điều chỉnh những người phát hành stablecoin như các ngân hàng. Ở EU, quy định MiCA áp dụng đầy đủ từ năm 2024. Với các nước vùng Vịnh, họ đang đi theo hướng tương tự, khi Cơ quan tiền tệ Ả Rập Xê Út (SAMA) và Ngân hàng trung ương UAE yêu cầu các doanh nghiệp tiền mã hóa phải có giấy phép hoạt động. Điều này có nghĩa là dòng vốn có thể được theo dõi, truy vết, và thậm chí là đóng băng bởi một quyết định hành chính. Mặc dù những nhà đầu tư cá nhân có thể xem blockchain là một nơi trú ẩn khỏi chính quyền, nhưng trên thực tế, các chính phủ vẫn có nhiều cách để can thiệp vào tài sản số. Đây là một điểm mù mà nhiều người thường bỏ qua, nhất là trong bối cảnh thị trường đang giảm như hiện nay.
Một ví dụ cụ thể khác là sự phát triển của các dự án thanh toán xuyên biên giới tại Trung Đông, một lĩnh vực tôi đang theo dõi rất sát sao. Ngân hàng Trung ương Bahrain đã thí điểm một hệ thống thanh toán dựa trên blockchain do BNY Mellon giám sát. UAE và Ấn Độ đã ký một bản ghi nhớ để sử dụng đồng Dirham và Rupee được số hóa cho các giao dịch xuyên biên giới. Trong khi đó, các ngân hàng Saudi Arabia đang bí mật thử nghiệm một nền tảng tài trợ thương mại dựa trên Ethereum, với một phiên bản được phép thay vì mạng chính. Tất cả những dự án này đều nhấn mạnh đến yếu tố tuân thủ và khả năng truy vết. Điều đó trái ngược hoàn toàn với lý tưởng của Bitcoin – một mạng lưới không cần ai cho phép.
Tôi tự hỏi: liệu những quốc gia vùng Vịnh có đang đầu tư vào blockchain vì họ tin vào phi tập trung, hay vì họ muốn tạo ra một công cụ kiểm soát tài chính tân tiến hơn? Tôi tin vào điều thứ hai. Trải nghiệm của tôi trong DeFi Summer năm 2020 đã dạy cho tôi rằng, các giao thức tài chính phi tập trung không tự nhiên mà công bằng. Chúng có thể bị thao túng bởi các quỹ lớn, các nhà tạo lập thị trường có vốn hóa cao, và bởi những người nắm giữ token quyền quản trị. — Root: DeFi Summer và cú sốc lý tưởng hóa. Khi Compound đạt 1 tỷ đô la TVL, tôi đã viết một bài blog ca ngợi "tài chính phi tập trung cho tất cả". Nhưng chỉ sau đó vài tháng, tôi chứng kiến cảnh những con cá voi liên tục vay và trả nợ để tích lũy token COMP, tạo ra một lợi suất kỳ quái mà không hề tạo ra giá trị gì. Tôi dừng viết blog suốt hai tháng vật vã với câu hỏi: định nghĩa thực sự của DeFi là gì? Giờ đây, khi nhìn vào những ông lớn vùng Vịnh như PIF hay ADIA, tôi nhận ra rằng chính phủ cũng có thể hành xử như những con cá voi blockchain. Họ mua vào khi giá thấp, gây sức ép khi cần, và có thể khiến thị trường đảo chiều chỉ bằng một tuyên bố.
Điều phản trực giác trong câu chuyện này là việc Trump hoãn tấn công Iran được coi là tốt cho thị trường, nhưng về trung hạn, nó có thể tạo ra một làn sóng lạc quan giả tạo. Nếu một thỏa thuận hạt nhân mới với Iran không được ký kết, cùng với việc Mỹ duy trì các lệnh trừng phạt, các dòng vốn đầu cơ đã quay trở lại sẽ lại rút đi. Điều này giống như cú sốc tương tự vào năm 2019 khi máy bay không người lái của Iran bị bắn hạ và Mỹ suýt tấn công trả đũa. Thị trường tăng vọt khi Trump rút lui, nhưng rồi sau đó lại giảm sâu hơn. Lịch sử cho thấy sự lặp lại. Và trong một thị trường giảm như hiện tại, một tin tốt ngắn hạn thường được dùng để bán ra các tài sản đang nắm giữ. Các nhà đầu tư tổ chức, họ không mua khi có tin tốt, họ mua khi có sự chắc chắn về thanh khoản. Và sự chắc chắn đó chưa tồn tại.
Về mặt kỹ thuật, sự kiện này cũng đặt ra một câu hỏi về khả năng phục hồi của các mạng lưới thanh toán. Nếu Mỹ áp đặt các lệnh trừng phạt toàn diện lên Iran, và Tehran đáp trả bằng cách khóa các tuyến đường vận chuyển tại Hormuz, chúng ta sẽ chứng kiến một sự gián đoạn lớn về năng lượng. Điều này sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến giá gas của Ethereum và Bitcoin, đặc biệt là sau halving thứ tư khi doanh thu của các thợ đào đã giảm một nửa. Theo tôi, đây là một khía cạnh mà không ai nhắc tới: các xung đột địa chính trị không chỉ ảnh hưởng đến nhu cầu mà còn ảnh hưởng đến nguồn cung – nguồn cung năng lượng để vận hành mạng lưới. Nếu chi phí điện tăng vọt, các thợ đào ở Trung Đông – nơi có điện giá rẻ nhờ dầu mỏ – có thể buộc phải ngừng hoạt động, làm giảm hash rate và ảnh hưởng đến tính bảo mật của mạng lưới Bitcoin. Đây là một tác động dây chuyền rất ít được phân tích.
Tôi cũng muốn nhấn mạnh rằng, sự khác biệt giữa các giao thức thanh toán như Stellar và Ripple với các chuỗi khối công khai như Ethereum nằm ở khả năng thích ứng với quy định. Stellar đã tạo ra một hệ thống điểm chấp hành (compliance bridge) ngay từ đầu, trong khi Ethereum phải chật vật tìm kiếm sự cân bằng giữa phi tập trung và quyền riêng tư. Trong bối cảnh các ngân hàng vùng Vịnh muốn một blockchain có thể kiểm soát được, Stellar và các giải pháp private blockchain có lợi thế hơn hẳn. Đây là lý do tôi từng dành trọn hai tháng để viết phân tích về Stellar năm 2017, trước cả khi tôi nghĩ đến DeFi Summer hay NFT mania. Nhưng chính sự thận trọng đó lại khiến Stellar trở nên kém hấp dẫn với các nhà đầu cơ, và giá XLM không bao giờ cán mốc lịch sử như ETH hay BTC. Đó là cái giá của việc đi theo con đường tuân thủ.
Không thể không nhắc đến sự giao thoa giữa AI và crypto trong bối cảnh này. Các quỹ đầu tư tại Dubai hiện đang sử dụng các thuật toán học máy để phân tích dữ liệu vĩ mô và điều chỉnh danh mục đầu tư trong tích tắc. Khi tin tức hoãn tấn công xuất hiện, các bot này đã tự động mua vào các token liên quan đến dầu khí hoặc các đồng coin có xu hướng tăng theo thị trường vùng Vịnh. Nhưng điều đó cũng có nghĩa là trong một cuộc khủng hoảng thực sự, các bot sẽ bán ra như một làn sóng, tạo ra sự sụp đổ nhanh hơn bạn có thể tưởng tượng. AI không cứu thị trường, nó chỉ khuếch đại xu hướng.
Khi viết những dòng này, tôi nhớ lại một buổi chiều tại Milan, khi tôi cùng đồng nghiệp tranh luận về tương lai của thanh toán xuyên biên giới. Một kỹ sư người Ý nói với tôi: "Hoàng Lan, cô lý tưởng hóa blockchain quá nhiều." Anh ấy đúng. Tôi từng tin rằng Stellar sẽ giúp những người lao động nhập cư ở châu Âu gửi tiền về nhà với chi phí rẻ hơn. Nhưng thực tế, những người lao động đó vẫn dùng Western Union, vì họ tin vào những thương hiệu có thể chạm tay được. Blockchain chỉ thực sự phát triển ở những nơi mà hệ thống tài chính truyền thống quá yếu kém hoặc quá áp bức – và vùng Vịnh, dù giàu có, lại thuộc nhóm kiểm soát rất chặt. Chính vì vậy, việc các nước này nhảy vào crypto không hẳn là một sự ủng hộ cho phi tập trung, mà có thể là một cách để họ nắm bắt công nghệ trong khi vẫn giữ quyền kiểm soát. — Root: Trải nghiệm Stellar và khoảnh khắc thanh khoản tự do.
Cuối cùng, câu chuyện về thị trường vùng Vịnh tăng điểm nhờ quyết định hoãn tấn công Iran không chỉ nói lên sự mong manh của nền kinh tế Trung Đông, mà còn là lời nhắc nhở rằng crypto không thể tách khỏi chính trị. Những ai nghĩ rằng Bitcoin là một hòn đảo an toàn trong thời kỳ chiến tranh, hãy nhìn vào dữ liệu trong 10 năm qua. Mỗi lần tên lửa được phóng đi, Bitcoin giảm. Mỗi lần hòa bình được khôi phục, Bitcoin tăng trở lại. Đây không phải là một tài sản trú ẩn, nó là một tài sản chu kỳ, phụ thuộc vào sự lạc quan của dòng vốn. Và sự lạc quan đó đến từ sự ổn định, được tạo ra bởi ngoại giao. Vì vậy, hãy theo dõi chứ không chỉ nhìn giá. Sự khác biệt giữa người chiến thắng và kẻ thua cuộc trong thị trường giảm này không nằm ở việc bạn mua loại coin nào, mà ở việc bạn có đọc được những dòng ngầm của địa chính trị hay không. Khi bạn đọc được điều đó, bạn sẽ thấy rằng, trong một thế giới đầy bất định, thanh khoản chính là vũ khí tối thượng.