Tuần trước, tôi đọc một bản phân tích về vụ chuyển nhượng cầu thủ nữ của Barcelona. Bài viết đó, dù được đăng trên Crypto Briefing, lại hoàn toàn không liên quan đến blockchain. Nhưng nó đã gợi cho tôi một suy nghĩ: nếu mổ xẻ nó dưới góc nhìn 'kinh tế vĩ mô và tài sản số', chúng ta sẽ thấy gì?
Bài báo kể về việc Barcelona kích hoạt điều khoản mua lại (buy-back clause) để đưa Martina Fernández trở lại từ Everton. Trong bóng đá, đó là một thương vụ bình thường. Trong thế giới game hay metaverse, nó là một 'asset recall' – nhà phát hành thu hồi một tài sản kỹ thuật số giá trị từ người chơi. Và trong thế giới crypto, đây là một khái niệm có thể gây ra những cuộc tranh luận dữ dội.
Hãy cùng nhìn vào bức tranh thanh khoản toàn cầu. Khi Fed tăng lãi suất, dòng tiền rẻ biến mất. Các quỹ đầu tư, vốn đã đổ hàng tỷ USD vào các dự án crypto trong giai đoạn 2020-2021, bắt đầu siết chặt hầu bao. Họ không còn muốn 'đốt tiền' cho những Token không có giá trị nội tại nữa. Họ muốn các tài sản có tính thanh khoản và khả năng sinh lời rõ ràng.
Trong bối cảnh đó, 'điều khoản mua lại' đột nhiên trở nên hấp dẫn. Nó giống như một quyền chọn mua (call option), một công cụ phái sinh hoàn hảo. Nhà phát hành (Barcelona) có quyền, nhưng không có nghĩa vụ, mua lại một tài sản (cầu thủ) ở một mức giá đã định trước. Khi Fernandez thể hiện tốt ở Everton, giá trị thị trường của cô ấy tăng lên. Barcelona, với điều khoản mua lại, đã có thể thu hồi tài sản đó với mức giá thấp hơn so với giá thị trường hiện tại. Đó là một động thái quản lý tài sản thông minh, một 'alpha' trong kinh tế thể thao.
Nhưng nếu chúng ta áp dụng logic này vào crypto, mọi thứ trở nên rất phức tạp. Hãy tưởng tượng một dự án GameFi bán một NFT 'vũ khí thần thánh' cho người chơi. Một năm sau, vũ khí đó trở thành meta, giá trị của nó tăng gấp 100 lần. Nhà phát hành game, bằng một điều khoản trong hợp đồng, có quyền mua lại nó với giá gốc. Điều gì sẽ xảy ra?
Cộng đồng sẽ nổi loạn. Họ sẽ nói rằng đó là sự phản bội lại tinh thần 'not your keys, not your crypto'. Họ sẽ gọi đó là lừa đảo, là rug pull có kế hoạch. Bởi vì tinh thần cốt lõi của Web3 là quyền sở hữu thực sự. Bạn mua một NFT, bạn sở hữu nó vĩnh viễn. Không ai có thể tước đoạt nó khỏi bạn, kể cả nhà phát triển.
Đây chính là khoảng cách giữa lý tưởng và thực dụng mà tôi thường thấy. Trong một môi trường lý tưởng, không nên có điều khoản mua lại. Nhưng trong thực tế kinh tế vĩ mô, nó là một công cụ không thể thiếu để duy trì sự ổn định.
Hãy nhìn vào chu kỳ thanh khoản. Sau năm 2021, khi thị trường giảm, hàng ngàn dự án chết vì không có dòng tiền. Họ đã đốt hết tiền để 'farm' điểm, không có bất kỳ cơ chế nào để bảo vệ ngân quỹ. Nếu họ có một 'điều khoản mua lại' dành cho các tài sản kém hiệu quả, họ đã có thể thanh lý chúng, thu hồi vốn và tồn tại lâu hơn. Các dự án như Terra (LUNA) đã sụp đổ vì không có cơ chế 'mua lại' để ngăn chặn vòng xoáy tử thần. Họ có một cơ chế 'đốt' (burn) nhưng nó là tự động và vô điều kiện. Một điều khoản mua lại có điều kiện, gắn với các chỉ số vĩ mô (như lãi suất staking trên 50%), có thể đã cứu họ.
Tôi không nói rằng tất cả các dự án crypto nên có điều khoản mua lại. Tôi đang nói rằng chúng ta cần một cuộc tranh luận thực sự.
Bong bóng ICO vỡ, bài học còn đây. Chúng ta đã chứng kiến những dự án huy động hàng trăm triệu USD chỉ dựa trên một whitepaper và một đội ngũ ẩn danh. Không có cơ chế nào để bảo vệ nhà đầu tư khi dự án thất bại. Một 'điều khoản mua lại' có thể được thiết kế như một cơ chế bảo vệ nhà đầu tư: nếu dự án không đạt được các cột mốc nhất định, nhà phát hành có nghĩa vụ mua lại Token từ người dùng ở một mức giá sàn. Điều này tạo ra một mức sàn giá, làm giảm rủi ro cho những người tham gia sớm. Nó giống như một 'bảo hiểm' trong thế giới tài chính phái sinh.
Tất nhiên, điều này đi ngược lại với tư tưởng 'tự do' của cypherpunk. Nhưng nó lại rất phù hợp với lĩnh vực thanh toán xuyên biên giới mà tôi đang nghiên cứu. Các ngân hàng trung ương, khi phát hành CBDC, họ cần các công cụ để kiểm soát dòng tiền. Một 'điều khoản mua lại' trong smart contract của CBDC có thể cho phép Ngân hàng Trung ương rút một lượng tiền nhất định khỏi lưu thông khi lạm phát tăng cao. Đó là một công cụ chính sách tiền tệ mạnh mẽ, nhưng cũng là một hình thức kiểm soát vốn cực kỳ nghiêm ngặt. Nó đặt ra câu hỏi: chúng ta muốn một hệ thống 'phi tập trung' hay một hệ thống 'ổn định'?
Suy nghĩ của tôi, sau tất cả những phân tích này, là: Chúng ta đang nhầm lẫn giữa mục tiêu và phương tiện. Bản thân công nghệ blockchain không phải là mục tiêu. Mục tiêu là xây dựng một hệ thống tài chính hiệu quả hơn, công bằng hơn và ổn định hơn. Đôi khi, để đạt được sự ổn định, chúng ta phải hy sinh một chút sự phi tập trung. Điều khoản mua lại là một công cụ. Nó có thể là một 'con dao' cắt giảm quyền sở hữu, hoặc nó có thể là một 'chiếc phao' cứu sinh giữa cơn bão thị trường.
Khi thị trường giảm sâu như hiện tại, việc hiểu được các công cụ kinh tế vĩ mô này quan trọng hơn bao giờ hết. Đừng chỉ nhìn vào TVL hay giá Token. Hãy nhìn vào cấu trúc kinh tế của giao thức. Nó có cơ chế nào để tự bảo vệ mình khỏi sự sụp đổ không? Nó có một 'thủ quỹ' thông minh, biết khi nào nên mua vào và khi nào nên bán ra? Barcelona đã làm điều đó với Fernandez. Họ đã tạo ra một 'quyền chọn' và kích hoạt nó vào đúng thời điểm. Liệu các giao thức DeFi của chúng ta có đủ thông minh để làm điều tương tự?
Câu hỏi dành cho bạn, readers: Đâu là ranh giới giữa một công cụ bảo vệ nhà đầu tư và một công cụ kiểm soát tập trung trong kỷ nguyên Web3? Liệu chúng ta có thể có một 'điều khoản mua lại' do cộng đồng quản trị không?