Khi chính phủ Mỹ quản lý 27 tỷ USD mà không có sổ cái công khai: Bài học từ một lời hứa dang dở
Tôi vẫn nhớ cảm giác năm 2017, khi lần đầu đọc whitepaper của Colony. Đó là một lời hứa chưa được viết trọn — về một thế giới nơi mọi quyết định đều minh bạch, nơi cộng đồng tự trị không cần tin tưởng vào bất kỳ ai. Tôi đã tin vào điều đó. Và rồi, 8 năm sau, tôi đọc được một tin tức khiến trái tim mình thắt lại: Chính phủ Hoa Kỳ đang quản lý một danh mục đầu tư trị giá 27 tỷ USD — tương đương với vốn hóa của một blockchain lớn — mà không có bất kỳ sổ cái công khai nào.
Không phải là tôi ngây thơ. Tôi biết rằng các tổ chức tài chính truyền thống vốn dĩ đã hoạt động trong bóng tối từ hàng thế kỷ. Nhưng khi con số 27 tỷ USD xuất hiện cùng với cụm từ "không có sổ cái công khai", tôi chợt nhận ra một điều: khoảng cách giữa lý tưởng và thực tế vẫn còn rất lớn. Và chúng ta, những người xây dựng Web3, đang đứng trước một cơ hội lịch sử để thu hẹp khoảng cách đó.
Bối cảnh thật đơn giản: Một báo cáo gần đây tiết lộ rằng chính phủ Mỹ nắm giữ một danh mục đầu tư đa dạng, bao gồm cổ phiếu, trái phiếu và các tài sản khác, với tổng giá trị 27 tỷ USD. Điều đáng nói là không có cơ chế nào cho phép công chúng — những người đóng thuế — kiểm tra cách thức quản lý số tài sản này. Không có sổ cái, không có lịch sử giao dịch, không có bằng chứng về sự liêm chính. Chỉ có một lời hứa từ các quan chức được bầu: 'Hãy tin tôi.' Nhưng như chúng ta đã học được từ vụ sụp đổ của FTX và Luna, niềm tin mà không có bằng chứng chỉ là một trò chơi may rủi.
Đối với cộng đồng blockchain, tin tức này giống như một lời nhắc nhở sâu sắc. Trong khi chúng ta đang tranh luận về việc liệu một giao thức DeFi có nên trả 0.5% phí hay không, chính phủ lớn nhất thế giới đang vận hành một hệ thống mà độ minh bạch còn thua kém cả một token meme. Điều này đặt ra câu hỏi: Tại sao chúng ta lại chấp nhận điều đó? Và liệu blockchain có thể là câu trả lời không?
Hãy cùng phân tích kỹ thuật vấn đề. Một sổ cái công khai, như Bitcoin hay Ethereum, ghi lại mọi giao dịch một cách bất biến. Bất kỳ ai cũng có thể xác minh số dư và dòng chảy của tài sản. Trong trường hợp của chính phủ Mỹ, việc triển khai một hệ thống tương tự sẽ cho phép công dân kiểm tra xem 27 tỷ USD đó có được đầu tư đúng hướng hay không, liệu có bị thao túng hay không, và liệu có xung đột lợi ích nào tồn tại. Về mặt kỹ thuật, điều này hoàn toàn khả thi. Các giải pháp Layer 2 như Arbitrum hay Optimism có thể xử lý hàng nghìn giao dịch mỗi giây với chi phí thấp, đủ để đáp ứng nhu cầu của một tổ chức tài chính quy mô lớn. Các công cụ như Zero-Knowledge Proof có thể che giấu thông tin nhạy cảm trong khi vẫn đảm bảo tính xác thực. Vậy tại sao họ không làm?
Tôi từng nghĩ câu trả lời nằm ở sự lười biếng hay thiếu hiểu biết. Nhưng sau nhiều năm làm việc trong ngành, tôi nhận ra rằng vấn đề sâu xa hơn nhiều. Đó là vấn đề về quyền lực. Một hệ thống minh bạch sẽ làm suy yếu khả năng kiểm soát của giới tinh hoa. Khi mọi quyết định đều có thể bị truy vết, những giao dịch mờ ám sẽ khó thực hiện hơn. Và đó chính là lý do tại sao nền tài chính truyền thống — dù là của chính phủ hay ngân hàng — luôn chống lại sự thay đổi.
Nhưng tôi không muốn chỉ trích mà không đưa ra giải pháp. Từ góc nhìn của một người đã chứng kiến cả ICO, DeFi Summer, NFT mania và bear market 2022, tôi tin rằng câu chuyện này chính là cơ hội để chúng ta — những người truyền giáo của phi tập trung — kể lại câu chuyện của mình một cách mạnh mẽ hơn. Khi công chúng đặt câu hỏi về sự minh bạch của chính phủ, chúng ta có thể chỉ vào blockchain và nói: 'Đây là cách nó nên hoạt động.' Nhưng chúng ta cũng phải thành thật về những hạn chế.
Điều trớ trêu là chính blockchain cũng không hoàn hảo. Tôi đã mất 10 ETH trong vụ sụp đổ của Luna — một hệ thống được xây dựng trên mã nguồn mở, hoàn toàn minh bạch. Mọi người đều có thể nhìn thấy các smart contract, nhưng điều đó không ngăn được thảm họa. Minh bạch không đồng nghĩa với an toàn. Và đó là góc nhìn phản trực giác mà tôi muốn chia sẻ: Ngay cả khi chính phủ Mỹ áp dụng blockchain cho danh mục 27 tỷ USD, nó vẫn có thể thất bại nếu thiếu các cơ chế quản trị đúng đắn. Một sổ cái công khai chỉ là công cụ; giá trị thực sự nằm ở cách con người sử dụng nó.
Tôi đã từng là một người lý tưởng. Tôi tin rằng phi tập trung có thể giải quyết mọi vấn đề. Nhưng sau tất cả, tôi học được bài học khiêm tốn: công nghệ không thể thay thế đạo đức. Một blockchain minh bạch nhưng bị kiểm soát bởi một nhóm nhỏ vẫn có thể bị thao túng. Một DAO với token phân tán nhưng không có sự tham gia thực sự chỉ là một hình thức khác của chế độ đầu sỏ.
Vì vậy, thay vì chỉ trích chính phủ, tôi muốn đề xuất một cách tiếp cận khác. Hãy xây dựng các giải pháp không chỉ minh bạch về mặt kỹ thuật mà còn có trách nhiệm về mặt xã hội. Hãy tạo ra những hệ thống mà ngay cả một chính phủ cũng phải suy nghĩ kỹ trước khi từ chối tham gia. Điều này đòi hỏi chúng ta phải vượt ra khỏi vòng tròn của những người đam mê crypto và kết nối với các nhà hoạch định chính sách, các nhà báo và công chúng. Hãy kể câu chuyện về 27 tỷ USD không có sổ cái công khai như một lời nhắc nhở rằng mọi quyền lực đều cần được giám sát.
Kết thúc bài viết này, tôi không muốn đưa ra một kết luận khép kín. Thay vào đó, tôi muốn để lại một câu hỏi: Khi nào chúng ta sẽ thấy một chính phủ thực sự dám mở sổ cái của mình? Và liệu chúng ta, những người xây dựng Web3, có sẵn sàng chịu trách nhiệm cho những công cụ mà mình tạo ra không? Bởi vì nếu không, lời hứa về một thế giới minh bạch sẽ mãi mãi chỉ là một lời hứa chưa được viết trọn.