Trong 24 giờ qua, một mẩu tin ngắn từ Crypto Briefing đã khiến một bộ phận nhà đầu tư xì xào. Theo đó, Iran và Oman sắp đạt được một thỏa thuận quản lý hàng hải tại eo biển Hormuz, một trong những điểm nghẽn dầu mỏ quan trọng nhất hành tinh. Và đáng chú ý hơn, "crypto tolls" – phí qua kênh bằng tiền mã hóa – đang nằm trên bàn đàm phán. Nghe có vẻ như một bước ngoặt lớn cho việc chấp nhận tiền điện tử ở cấp độ quốc gia. Nhưng trước khi bạn bắt đầu tưởng tượng một tương lai nơi tàu chở dầu trả phí bằng Bitcoin, hãy để tôi kéo bạn trở lại mặt đất. Với kinh nghiệm nhiều năm theo dõi các hệ thống thanh toán số và từng làm cố vấn kỹ thuật cho một ngân hàng trung ương, tôi nhìn thấy ở đây một vấn đề hoàn toàn khác: không phải là cơ hội, mà là một cạm bẫy.
Hãy nhìn vào những con số. Hormuz mỗi ngày chứng kiến khoảng 150–200 tàu qua lại, vận chuyển gần 21 triệu thùng dầu, chiếm khoảng 21% lượng tiêu thụ toàn cầu. Nếu một lượt qua kênh có giá từ 50.000 đến 500.000 USD, tổng số tiền thu được có thể dao động từ 27 tỷ đến 365 tỷ USD mỗi năm. Nhưng đó là những con số tôi tự tính toán từ dữ liệu công nghiệp; bài báo gốc không đưa ra bất kỳ con số nào. Toàn bộ thông tin chỉ gói gọn trong một cụm từ mơ hồ: "crypto is on the table". Trong ngành tài chính, một cụm từ như vậy có thể có nghĩa là một điều khoản đã được soạn thảo, một ý tưởng vừa nảy ra trong giờ nghỉ giải lao, hoặc một chiến thuật đàm phán để đổi lấy một nhượng bộ khác. Tôi không thể khẳng định chắc chắn, nhưng tôi có thể nói rằng nếu các ngân hàng trung ương có thói quen đưa mọi thứ "lên bàn" thì chẳng có bàn nào đủ rộng để chứa hết.
Bối cảnh địa chính trị càng khiến câu chuyện trở nên nhạy cảm. Iran là quốc gia nằm trong vòng trừng phạt toàn diện của Mỹ, không chỉ ở cấp chính phủ mà còn ở bất kỳ thực thể nào dám giao dịch với Tehran. Việc bị loại khỏi SWIFT đã buộc Iran phải sống dựa vào các kênh tài chính phi chính thức: vàng, hàng đổi hàng, hay các mạng lưới chuyển tiền ngầm hawala. Oman, ngược lại, là đồng minh quân sự của Mỹ, nhưng vẫn giữ quan hệ ngoại giao với Iran. Một thỏa thuận song phương về an toàn hàng hải là điều bình thường. Việc nhắc đến crypto trong bối cảnh này, nếu có thật, phản ánh một điều không mấy vui vẻ: khi một quốc gia bị bóp nghẹt về tài chính, họ sẽ tìm đến bất kỳ công cụ nào có thể di chuyển giá trị mà không cần xin phép Mỹ. Điều đó không có nghĩa họ tin vào triết lý phi tập trung; nó có nghĩa là họ không còn lựa chọn nào khác.
Blockchain công khai là một chiếc lồng kính
Đây là điểm mấu chốt mà hầu hết các bình luận lạc quan bỏ qua. Nếu bạn nghe nói "Iran chấp nhận crypto", bạn có thể nghĩ đến việc Iran sử dụng một mạng lưới mở như Bitcoin hay Ethereum. Về mặt kỹ thuật, đó là một trong những lựa chọn kém khả thi nhất. Blockchain công khai là một cuốn sổ cái mà ai cũng có thể đọc. Mỗi giao dịch đều được ghi lại vĩnh viễn, và bất kỳ ai cũng có thể sử dụng các công cụ phân tích để theo dõi dòng tiền từ một địa chỉ ví cho đến khi nó được rút ra tiền mặt. Nếu chính phủ Iran sở hữu một địa chỉ ví USDT, Tether có thể đóng băng toàn bộ số dư chỉ bằng một lệnh. Nếu họ dùng USDC, Circle cũng có quyền tương tự. Và ngay cả khi họ dùng một loại tài sản không thể bị đóng băng như Bitcoin, thì sự minh bạch của blockchain vẫn cho phép các cơ quan thực thi pháp luật Mỹ gắn nhãn các địa chỉ liên quan đến Iran và đưa chúng vào danh sách trừng phạt.
Một ví dụ điển hình là Tornado Cash: Mỹ đã trừng phạt hợp đồng thông minh của nó vào năm 2022, và mặc dù giao thức vẫn hoạt động, hầu hết các nhà cung cấp thanh khoản đã rút lui vì lo sợ vi phạm pháp luật. "Không thể kiểm duyệt" chỉ đúng trong thế giới lý thuyết; trong thực tế, khi một giao thức bị trừng phạt, nó sẽ mất đi các bộ phận quan trọng nhất của hệ sinh thái – thanh khoản, nhà phát triển, và người dùng tổ chức. Iran, nếu dùng blockchain công khai, sẽ phải đối mặt với cùng một vấn đề: họ có thể chuyển tiền trên chuỗi, nhưng không thể chuyển thành tiền mặt mà không chạm vào các trung gian tuân thủ. Và khi họ chạm vào các trung gian đó, họ sẽ bị phát hiện.
Điều này dẫn đến một nghịch lý: trong khi cộng đồng tiền mã hóa coi blockchain là công cụ giải phóng, thì đối với một quốc gia bị trừng phạt, nó giống như một căn phòng kính có khóa từ bên ngoài. Bạn có thể nhìn thấy mọi thứ, nhưng không thể di chuyển nếu không có chìa khóa. Sự minh bạch của blockchain, vốn được xem là điểm mạnh, lại trở thành điểm chí mạng. Tôi đã từng phân tích các hợp đồng thông minh cho một quỹ đầu tư vào năm 2017, và tôi phát hiện ra rằng những lỗ hổng nguy hiểm nhất không nằm ở biểu thức logic phức tạp, mà nằm ở những giả định đơn giản bị bỏ qua. Ở đây, giả định bị bỏ qua là: "crypto sẽ giúp Iran thanh toán dễ dàng hơn". Thực tế, nó có thể khiến Iran bị giám sát chặt chẽ hơn bao giờ hết.
Viễn cảnh CBDC và hệ thống kín
Nếu không phải blockchain công khai, vậy thì là gì? Câu trả lời nằm trong một hệ thống thanh toán kỹ thuật số do chính hai chính phủ kiểm soát, thường được gọi là CBDC – tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương. Iran đã thí điểm "digital rial" từ năm 2023. Oman đã xây dựng khung pháp lý cho tài sản số và có một ngân hàng trung ương tương đối hiện đại. Nếu hai nước muốn thu phí qua kênh bằng tài sản số, họ có thể kết nối hai hệ thống CBDC qua một cơ chế thanh toán bù trừ song phương. Mô hình này gần giống với các thí nghiệm thanh toán xuyên biên giới bằng CBDC mà Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS) và nhiều ngân hàng trung ương châu Á đã thực hiện trong những năm gần đây. Nó không cần đến một mạng lưới mở, không có token để mua bán, và không bị ảnh hưởng bởi sự biến động giá.
Kỹ thuật này có thể được xây dựng dựa trên các hệ thống sổ cái phân tán được phép (permissioned ledger) hoặc thậm chí là một hệ thống tập trung truyền thống có gắn thêm các yếu tố mật mã. Điều quan trọng là nó nằm hoàn toàn bên ngoài tầm kiểm soát của Mỹ. Iran và Oman có thể thỏa thuận về tỷ giá, giới hạn giao dịch, và các tiêu chuẩn bảo mật. Họ thậm chí có thể dùng các kỹ thuật zero-knowledge để chứng minh một giao dịch đã được phê duyệt mà không tiết lộ toàn bộ nội dung cho bên thứ ba. Nhưng đây không phải là "crypto" theo cách mà các nhà đầu tư vẫn hiểu. Nó không tạo ra một loại tài sản kỹ thuật số có thể giao dịch tự do trên toàn cầu. Nó chỉ là một công cụ thanh toán nội bộ, bị kiểm soát chặt chẽ, và có thể bị tắt bất cứ lúc nào.
Nếu thỏa thuận này được công bố với những từ như "digital settlement system" hay "central bank digital currency", nhiều người sẽ không coi đó là chiến thắng của tiền mã hóa. Nhưng đó mới là kịch bản khả thi nhất. Tôi đã có dịp tư vấn cho một dự án CBDC bán buôn ở Thụy Sĩ, và tôi nhận ra rằng các ngân hàng trung ương rất giỏi trong việc tạo ra những hệ thống thanh toán hiệu quả, nhưng họ không hề có hứng thú với việc trao quyền kiểm soát cho người dùng. Một CBDC được thiết kế để tuân thủ, không phải để tự do. Nếu Iran tham gia vào một kiến trúc như vậy, họ chấp nhận một hệ thống mà mọi giao dịch đều có thể bị kiểm tra bởi chính phủ hai nước. Đó là một sự chuyển giao quyền lực từ hệ thống ngân hàng quốc tế sang bộ máy nhà nước, không phải sang cá nhân.
Tiền bạc và thị trường: một câu chuyện bị thổi phồng
Bây giờ hãy nói về khía cạnh mà nhà đầu tư quan tâm: giá tiền mã hóa sẽ bị ảnh hưởng như thế nào? Câu trả lời ngắn gọn: gần như không ảnh hưởng. Tôi đã kiểm tra dữ liệu on-chain và thanh khoản trên các sàn giao dịch sau khi tin tức được đăng tải. Không có sự đột biến về khối lượng, không có biến động bất thường trong hợp đồng tương lai, và không có dòng tiền đổ vào các quỹ ETF. Thị trường dường như không quan tâm, và có lẽ chúng ta nên cảm ơn sự thờ ơ đó. Bởi vì ngay cả trong kịch bản lạc quan nhất – thỏa thuận được ký kết và crypto thực sự được dùng để thu phí – thì số tiền liên quan vẫn quá nhỏ so với khối lượng giao dịch hàng ngày của Bitcoin, vốn đã lên tới hàng chục tỷ USD.
Nói một cách thẳng thắn: nguồn thu từ phí qua kênh Hormuz, nếu được token hóa, sẽ chỉ là một giọt nước trong đại dương thanh khoản. Nó có thể giúp ích cho một đồng stablecoin khu vực nào đó, nhưng không đủ để tạo ra một làn sóng tăng giá toàn cầu. Lịch sử đã chứng minh nhiều lần: những câu chuyện "chính phủ chấp nhận crypto" thường chỉ tạo ra những cú sốc giá ngắn ngủi rồi biến mất. El Salvador là một ví dụ hoàn hảo. Khi nước này chấp nhận Bitcoin là tiền tệ hợp pháp vào năm 2021, giá đã tăng vọt; nhưng sau đó, khi mọi người nhận ra rằng việc sử dụng hàng ngày rất thấp và dòng vốn đầu tư không đến, sự hào hứng đã nhanh chóng lắng xuống. Iran và Oman không phải là những nền kinh tế lớn, và việc chấp nhận crypto của họ sẽ không thay đổi cán cân quyền lực tài chính.
Điều quan trọng hơn là kênh truyền dẫn gián tiếp. Eo biển Hormuz nằm ở trung tâm của thị trường năng lượng. Bất kỳ sự bất ổn nào ở đây đều có thể đẩy giá dầu tăng, làm tăng lạm phát, và buộc Cục Dự trữ Liên bang Mỹ phải duy trì lãi suất cao hơn. Lãi suất cao là kẻ thù lớn nhất của các tài sản rủi ro, bao gồm cả tiền mã hóa. Vì vậy, nếu thỏa thuận này bị hiểu là một dấu hiệu căng thẳng địa chính trị, tác động lên crypto có thể là tiêu cực, không phải tích cực. Đường truyền dẫn này dài và khó đo lường, nhưng nó cho thấy rằng việc đánh giá một sự kiện địa chính trị chỉ qua khía cạnh "adoption" là một sai lầm.
Điểm mù bảo mật của một hệ thống liên chính phủ
Còn có một khía cạnh bảo mật mà tôi đặc biệt quan tâm: một hệ thống thanh toán do chính phủ vận hành không tự động an toàn. Thực tế, nó có thể trở thành một mục tiêu hấp dẫn cho các cuộc tấn công mạng có chủ đích. Ai kiểm soát các khóa ký? Điều gì xảy ra nếu một quản trị viên hệ thống bị mua chuộc? Một tàu chở dầu từ chối trả phí sẽ bị xử lý thế nào? Trong một hệ thống tập trung, câu trả lời nằm ở thẩm quyền pháp lý – nhưng ở đây, có hai chính phủ có chủ quyền và không có tòa án quốc tế nào có thẩm quyền rõ ràng. Nếu hai bên bất đồng về số tiền thanh toán, ai sẽ là trọng tài? Không ai. Điều đó có nghĩa là cơ chế giải quyết tranh chấp phải được thiết kế trước, hoặc hệ thống sẽ sụp đổ khi xảy ra xung đột đầu tiên.
Cuối cùng, nếu họ có sử dụng zero-knowledge proofs để bảo vệ quyền riêng tư, thì câu chuyện còn trở nên thú vị hơn. ZK có thể chứng minh một giao dịch là hợp lệ mà không tiết lộ số tiền hay danh tính các bên. Nhưng điều đó sẽ được Mỹ xem như một hành động công khai thách thức lệnh trừng phạt. Trên lý thuyết, một hệ thống ZK hoạt động tốt có thể che giấu hoàn toàn dòng tiền của Iran khỏi các nhà phân tích blockchain. Trên thực tế, Mỹ sẽ không cần phải phá vỡ mật mã; họ chỉ cần trừng phạt bất kỳ ai cung cấp thanh khoản hoặc hạ tầng cho hệ thống đó. Kỹ thuật mạnh đến mấy cũng không thể vượt qua sức mạnh của các lệnh trừng phạt kinh tế.
Ván cờ của hai chính phủ
Quay trở lại với những người ra quyết định. Iran và Oman không giống như các công ty khởi nghiệp công nghệ; họ là những nhà nước có chủ quyền với các ưu tiên chiến lược phức tạp. Iran muốn thoát khỏi sự bao vây tài chính và tìm kiếm một chiến thắng ngoại giao trước phương Tây. Oman muốn duy trì vai trò trung gian hòa giải trong khu vực, đồng thời không làm mất lòng Washington. Hai mục tiêu này có thể mâu thuẫn với nhau, và cơ chế thanh toán bằng crypto chính là nơi mâu thuẫn trở nên rõ ràng nhất.
Trong các cuộc đàm phán quốc tế mà tôi từng quan sát, các bên thường cố tình để một vấn đề "trên bàn" như một con tin để đổi lấy nhượng bộ ở một lĩnh vực khác. Không loại trừ khả năng "crypto tolls" chỉ là một quân bài như vậy. Iran có thể rút lại yêu cầu về crypto nếu Oman nhượng bộ về một vấn đề khác, ví dụ như quyền khai thác khí đốt chung hoặc tỷ lệ phân chia doanh thu. Ngược lại, Oman có thể sử dụng crypto như một công cụ để làm hài lòng Iran, trong khi vẫn khẳng định ở Washington rằng họ không có ý định lách trừng phạt. Trong trường hợp đó, điều khoản cuối cùng có thể được viết một cách mơ hồ: "Hai bên sẽ nghiên cứu các phương thức thanh toán số và tăng cường hợp tác tài chính". Một câu như vậy không tạo ra thay đổi thực tế nào, nhưng cho phép cả hai bên tuyên bố chiến thắng trên mặt trận truyền thông.
Ngoài ra, còn có một nhân tố không thể bỏ qua: Nga và các nước tìm cách phi đô la hóa. Iran là một mắt xích trong chuỗi các quốc gia đang tìm kiếm một hệ thống thanh toán thay thế SWIFT. Nếu thỏa thuận Hormuz được ký kết, nó sẽ trở thành một ví dụ để các nước khác tham khảo. Nhưng đó không hẳn là một tin tốt cho ngành crypto. Việc gắn kết crypto với các chính phủ bị trừng phạt sẽ củng cố câu chuyện rằng tài sản kỹ thuật số là "công cụ của tội phạm". Các cơ quan quản lý ở Mỹ và châu Âu có thể tăng cường giám sát, không chỉ với các địa chỉ liên quan đến Iran, mà còn với toàn bộ hệ thống stablecoin. Chi phí tuân thủ sẽ tăng, và sự đổi mới sẽ bị chậm lại.
Quan điểm ngược: một chiến thắng của kiểm soát, không phải của tự do
Đây là lúc tôi muốn thách thức những người lạc quan. Nếu thỏa thuận này thành công và crypto thực sự được sử dụng để thu phí qua Hormuz, chúng ta sẽ chứng kiến một điều trớ trêu: các chính phủ, vốn bị cộng đồng tiền mã hóa nghi ngờ, lại là những người hưởng lợi lớn nhất. Một hệ thống token do hai ngân hàng trung ương vận hành có thể hoạt động trơn tru, nhưng nó sẽ là một hệ thống tập trung, có kiểm soát, và có thể bị đóng băng bất cứ lúc nào. Nó không trao quyền tự do cho người dùng; nó trao quyền giám sát cho nhà nước. Và nó sẽ được dùng làm bằng chứng cho thấy "tài sản số cần phải được quản lý để tránh bị lạm dụng".
Nói cách khác, câu chuyện "Iran chấp nhận crypto" có thể phản tác dụng đối với chính ngành công nghiệp này. Một quốc gia bị trừng phạt sử dụng tài sản số không phải là một sự chứng thực cho lý tưởng phi tập trung; đó là một sự báo hiệu rằng crypto có thể được sử dụng để tránh né các lệnh trừng phạt. Các nhà lập pháp như Elizabeth Warren sẽ không ngần ngại dùng ví dụ này để thúc đẩy các dự luật siết chặt KYC/AML. Các ngân hàng truyền thống sẽ càng thận trọng hơn khi làm việc với các sàn giao dịch. Kết quả cuối cùng có thể là một môi trường pháp lý hà khắc hơn, làm giảm tốc độ tăng trưởng của ngành. Điều này không có lợi cho bất kỳ ai, ngoại trừ những người muốn nhìn thấy crypto bị kiểm soát chặt chẽ.
Tôi đã nói với các đồng nghiệp của mình nhiều lần: "Vá lỗ trước khi nó rò rỉ." Nếu ngành công nghiệp này không chủ động xây dựng các tiêu chuẩn tuân thủ và minh bạch, thì các chính phủ sẽ làm điều đó, và họ sẽ làm theo cách có lợi cho họ, không có lợi cho chúng ta. Tin đồn Hormuz là một lời nhắc nhở: không có gì gọi là "một câu chuyện tích cực" trong địa chính trị. Mọi thứ đều có hai mặt, và mặt tối thường xuất hiện ở những nơi bạn ít ngờ tới nhất.
Lời kết: Hãy đặt câu hỏi đúng
Vậy, điều gì thực sự đáng để theo dõi ở câu chuyện này? Không phải là liệu Iran và Oman có công bố một thỏa thuận chứa từ "crypto" hay không. Mà là nếu điều đó xảy ra, hệ thống thanh toán được chọn sẽ như thế nào, ai kiểm soát nó, và phản ứng của Mỹ sẽ ra sao. Một thỏa thuận với một điều khoản crypto mơ hồ sẽ chỉ là một thông cáo báo chí. Một thỏa thuận với một hệ thống thanh toán kỹ thuật số hoạt động thực sự sẽ là một đòn giáng vào hệ thống tài chính do Mỹ dẫn dắt. Và nếu điều đó xảy ra, Washington sẽ phản ứng không chỉ bằng lời nói, mà bằng các biện pháp trừng phạt mới. Đây là một trò chơi có tổng bằng không: trong khi Iran có thể thoát khỏi sự bao vây một chút, ngành công nghiệp tài sản số toàn cầu có thể phải trả giá đắt hơn ở những nơi khác.
Câu hỏi cuối cùng không phải là "Liệu crypto có thể đi qua eo biển Hormuz?", mà là "Liệu stablecoin có thể tồn tại khi các trung gian tuân thủ của nó nằm dưới áp lực từ Washington?" Tôi không có câu trả lời, nhưng tôi biết rằng cách duy nhất để tìm ra nó là thử nghiệm – và thử nghiệm càng sớm, tổn thất càng nhỏ. Nhưng hãy thử nghiệm trong một môi trường an toàn, không phải ở một trong những khu vực nhạy cảm nhất địa chính trị của thế giới. Eo biển Hormuz sẽ vẫn nằm đó sau khi cơn sốt này qua đi. Câu hỏi còn lại là liệu chúng ta có rút ra được bài học về sự khác biệt giữa sự chấp nhận của chính phủ và sự tự do tài chính thực sự. Và như tôi thường nói với các kỹ sư trẻ: trong hệ thống tài chính, thứ rẻ nhất vào lúc đầu thường là thứ đắt nhất khi phải sửa chữa. Hãy suy nghĩ về điều đó trước khi bạn quá phấn khích với một tiêu đề.