5 tỷ USD, một startup bí ẩn, và cú đặt cược liều lĩnh nhất Thung lũng Silicon
Từ một dòng tweet của một nhà nghiên cứu AI ít tên tuổi, cả giới đầu tư công nghệ bỗng thì thầm về một cái tên chưa từng xuất hiện trong bất kỳ báo cáo ngành bán dẫn nào: Source Foundry. Không sản phẩm, không lộ trình, không một dòng thông cáo báo chí. Tất cả những gì công chúng biết chỉ là một nhà khoa học vật liệu người Saudi làm CEO, một văn phòng thuê ở San Francisco, và một tấm séc khổng lồ trị giá 5 tỷ USD. Điều kỳ lạ nhất? Người ký tên vào tấm séc cuối cùng lại là một quản lý quỹ trẻ, người chỉ vài tháng trước vẫn công khai lo lắng về việc quỹ của mình đang cạn thanh khoản. Khi tôi đọc kỹ câu chuyện, tôi nhận ra mình không đang đọc một bản tin gọi vốn thông thường. Tôi đang đọc lời tuyên chiến — với ASML, công ty độc quyền gần như tuyệt đối trong lĩnh vực in khắc chip tiên tiến.
Hãy thử tưởng tượng thế này. ASML giống như một nhà máy nước độc quyền trong một thành phố nơi nước là thứ duy nhất để duy trì sự sống. Cả thành phố — TSMC, Samsung, Intel — đều xây tòa nhà của mình quanh hệ thống ống dẫn của ASML. Không có nước, họ sụp đổ. EUV, công nghệ đưa ASML lên đỉnh cao, là cách để in những chi tiết siêu nhỏ lên chip silicon — như một chiếc máy in phun siêu tốc, nhưng dùng tia cực tím mạnh đến mức phải vận hành trong chân không tối tuyệt đối. Để hoàn thiện cỗ máy đó, ASML mất gần 20 năm, đốt hàng chục tỷ USD và xây dựng một hệ sinh thái các nhà cung cấp độc quyền trải dài khắp châu Âu — từ ống kính Zeiss đến nguồn sáng Cymer. Vì vậy, khi một startup không tên tuổi tuyên bố muốn thay thế ASML bằng một cỗ máy “đơn giản hơn, rẻ hơn, nhanh hơn”, hầu hết chuyên gia đều bật cười. Nhưng không ai có thể bỏ qua con số 5 tỷ USD.
Điều đầu tiên tôi chú ý đến là đội ngũ sáng lập. Abdulmalik Obaid, CEO của Source Foundry, là một nhà khoa học vật liệu, không phải nhà quang học. Đây là một chi tiết nhỏ nhưng nói lên nhiều điều. Nếu bạn muốn cạnh tranh với ASML trên chính mặt trận quang học, bạn thua ngay từ vạch xuất phát. Nhưng nếu bạn xuất phát từ một hướng hoàn toàn khác — như thay đổi vật liệu cảm quang, dùng cấu trúc nano tự lắp ráp, hoặc viết mạch bằng chùm electron nhiều tia — thì câu chuyện lại khác. Tên gọi “Source Foundry” cũng gợi ý điều đó. “Source” nghe như “nguồn sáng” — thành phần đắt đỏ và phức tạp bậc nhất trong hệ máy EUV của ASML. Có thể họ đang theo đuổi một công nghệ gọi là HHG — tạo ra tia EUV từ laser xung cực ngắn tương tác với khí, thay vì dùng hệ thống plasma công nghiệp khổng lồ. Nếu đúng, đây là một lựa chọn thú vị, nhưng cũng đầy thách thức. Công suất quang của HHG hiện tại vẫn yếu hơn rất nhiều so với nhu cầu sản xuất hàng loạt.
Từ góc độ tài chính, con số 5 tỷ USD có thể khiến bạn giật mình, nhưng hãy đặt nó cạnh ASML: hãng này chi tới khoảng 45 tỷ USD mỗi năm chỉ riêng cho nghiên cứu và phát triển. Tức là tổng số tiền mà Source Foundry huy động được chỉ tương đương với ngân sách R&D của ASML trong khoảng một tháng rưỡi. Nếu cần mô phỏng theo con đường mà ASML đã đi — hàng chục nghìn bằng sáng chế, hệ sinh thái nhà cung cấp và 20 năm thử nghiệm — thì 5 tỷ USD chỉ là hạt cát. Nhưng đó là nếu họ chơi cùng một luật chơi. Còn nếu họ tìm được một đường tắt đáng tin cậy, số tiền đó lại có thể đủ để đưa một nguyên mẫu thuyết phục tới tay các nhà máy lớn. Và thị trường thì đang rất khát. AI đẩy nhu cầu chip 3 nanomet lên cao, trong khi ASML chỉ xuất xưởng khoảng năm mươi đến sáu mươi máy EUV mỗi năm, mỗi máy giá tới 200 triệu USD. Bất kỳ ai có cách làm ra một chiếc máy in chip nhanh hơn, rẻ hơn và dễ triển khai hơn đều sẽ có một phân khúc thị trường rộng mở.
Nano-imprint là một ví dụ điển hình cho hướng đi “in thay vì chiếu”. Thay vì chiếu hình ảnh qua hệ thống thấu kính phức tạp, bạn in trực tiếp lên bề mặt như đóng dấu. Tốc độ tiềm năng rất cao, chi phí thấp hơn đáng kể. Nhưng độ chính xác và độ bền của khuôn in là bài toán chưa ai giải quyết triệt để. Nếu Source Foundry làm được điều đó, họ không cần phải đánh bại ASML trong một cuộc chiến trực diện. Họ chỉ cần tạo ra một thị trường mới cho các nhà máy chuyên sản xuất chip AI với khối lượng vừa phải. Đó là một tư duy phá vỡ thông thường: thay vì chạy đua vũ trang ở phân khúc cao cấp nhất, hãy chọn một chiến trường khác, nơi kẻ thống trị cũ chưa kịp thiết lập luật chơi.
Tuy nhiên, có một lý do khiến các nhà máy như TSMC hay Samsung vẫn trung thành với ASML: máy móc của họ đã được kiểm chứng qua hàng triệu tấm wafer. Sản lượng và độ ổn định của chúng là thứ một startup non trẻ không thể hứa hẹn ngay lập tức. Các nhà máy công nghệ cao vận hành quanh năm suốt tháng. Nếu một lô hàng chip lỗi vì máy trục trặc, tổn thất có thể lên tới hàng tỷ USD. Đội ngũ mua sắm của họ không chỉ mua máy, họ mua sự yên tâm. Và sự yên tâm là thứ xa xỉ nhất trên thị trường này. Đó là lý do vì sao ngay cả một số vòng gọi vốn lớn cũng không thể phá vỡ được vị thế độc quyền trong ngắn hạn.
Vậy tại sao những nhà đầu tư thông minh nhất lại đặt cược vào một xác suất nhỏ như vậy? Tôi nghĩ câu trả lời nằm ngoài con số. Aschenbrenner, người đứng sau quỹ đầu tư mạo hiểm với trọng tâm AI, từng nổi tiếng với quan điểm rằng sức mạnh tính toán sẽ trở thành chỉ số quan trọng nhất của năng lực quốc gia. Việc anh ta đổ tiền vào một công ty sản xuất máy in chip không chỉ là một quyết định tài chính, mà còn là một tuyên bố về chiến lược. Trong thế giới mà AI đang bị giới hạn bởi phần cứng, việc kiểm soát cách tạo ra phần cứng đó trở thành vũ khí tối thượng. Và có một chi tiết địa chính trị không thể bỏ qua: ASML là công ty Hà Lan, nằm ngoài vòng kiểm soát trực tiếp của Washington. Một công ty Mỹ làm được điều mà Source Foundry hứa hẹn sẽ trở thành công cụ chiến lược không gì sánh được trong cuộc chiến bán dẫn toàn cầu.
Tôi nhìn vào danh mục đầu tư của các quỹ lớn ở Thung lũng Silicon trong ba năm gần đây và thấy một xu hướng rõ rệt: họ không còn muốn đầu tư vào những “lớp sơn mới” trên nền tảng cũ nữa. Họ tìm kiếm những người có thể thay đổi lớp nền. Source Foundry có thể đang đại diện cho nhóm sau. Nếu thành công, họ không chỉ bán máy móc. Họ bán một ý tưởng: rằng ngành bán dẫn không nhất thiết phải chảy qua một huyết mạch duy nhất. Và ngay cả khi thất bại, làn sóng này cũng sẽ buộc ASML phải nhìn lại chính mình — về tốc độ giao hàng, về chiến lược đổi mới, về cách họ giữ chân khách hàng bằng những hợp đồng độc quyền.
Tôi có cảm giác này từng gặp một lần. Năm 2017, tôi đọc whitepaper của một dự án tên là Polkadot khi vẫn còn là một nhà phân tích trẻ tại Auckland. Mọi người quanh tôi nói rằng đó là một ý tưởng điên rồ, rằng một giao thức blockchain không thể nào dàn xếp được hàng chục chuỗi khác nhau mà không cần trung gian. Dữ liệu lúc đó cũng không ủng hộ — dự án còn chưa có sản phẩm. Nhưng có một chi tiết nhỏ khiến tôi không thể bỏ qua: cách đội ngũ nói về vấn đề theo một cách hoàn toàn khác với phần còn lại của ngành. Cảm giác “mọi người đều nói không thể, nhưng tại sao họ lại nghiêm túc đến vậy” mà tôi có hồi đó, giống hệt như câu chuyện của Source Foundry hôm nay. Từ mười bảy năm quan sát ngành công nghệ, tôi học được rằng những cú nhảy vọt lớn nhất thường bắt đầu từ những thứ trông có vẻ phi lý nhất. Tôi không nói rằng họ sẽ thành công — xác suất thất bại vẫn là quá lớn. Nhưng tôi tin rằng có một điều gì đó đang thay đổi trong cách thế giới nghĩ về sản xuất chip.
Trung Quốc cũng đang theo dõi sát sao. Mặc dù Source Foundry, nếu là công ty Mỹ, sẽ bị ràng buộc bởi các quy định xuất khẩu của Washington, nhưng sự tồn tại của một lối đi mới trong công nghệ in chip lại mang đến cho Bắc Kinh một ý tưởng: nếu một startup từ Stanford có thể tìm ra cách in chip không dùng ASML, tại sao các phòng lab tại Thanh Hoa lại không thể? Điều này có khả năng thúc đẩy các chương trình nghiên cứu độc lập ở Trung Quốc, khiến cuộc đua bán dẫn trở nên khó lường hơn. Và đó có thể là lý do sâu xa nhất khiến những nhà đầu tư như Aschenbrenner chấp nhận rủi ro gần như chắc chắn mất trắng: họ không chỉ đặt cược vào một công ty, họ đặt cược vào việc duy trì vị thế dẫn đầu của Mỹ trong cuộc chơi AI.
ASML cũng đang quan sát. Nếu công nghệ của Source Foundry chỉ cần tiến tới giai đoạn chứng minh được nguyên mẫu hoạt động, làn sóng này sẽ khiến các nhà máy lớn bắt đầu đặt câu hỏi về kế hoạch mua sắm của mình. Áp lực lên giá máy, lên tốc độ giao hàng và lên chính sách đổi mới của ASML là điều họ không thể chủ quan. Lịch sử ngành công nghệ đã chứng minh nhiều lần: kẻ thống trị bị lật đổ không phải bởi một đối thủ mạnh hơn ở cùng một trò chơi, mà bởi một kẻ lạ mặt chơi một trò chơi hoàn toàn khác. IBM thống trị máy tính lớn, rồi bị PC lật đổ. Nokia thống trị điện thoại di động, rồi bị iPhone lật đổ. ASML hôm nay giống như một lâu đài đồ sộ, nhưng không có lâu đài nào là bất khả xâm phạm mãi mãi.
Vậy câu hỏi thú vị không phải là “Source Foundry có đánh bại được ASML không?” Câu trả lời, theo tôi, có lẽ là không — ít nhất là trong vòng một thập kỷ tới. Câu hỏi thú vị hơn là: “Khi ngay cả một quỹ đầu tư đang khủng hoảng thanh khoản cũng sẵn sàng đổ 4 tỷ USD vào một canh bạc như vậy, thì điều gì đang thực sự xảy ra ở hậu trường mà chúng ta chưa nhìn thấy?” Bởi vì trong lịch sử công nghệ, những thứ không thể thường chỉ bắt đầu bằng một hành động có vẻ điên rồ nhất.