Khi Bitcoin Ordinals lần đầu xuất hiện vào tháng 1 năm 2023, tôi nhìn thấy một làn sóng phẫn nộ từ những người theo chủ nghĩa thuần túy. Họ gọi nó là 'vết nhơ trên sổ cái thiêng liêng', 'spam dữ liệu' và 'sự hủy hoại tinh thần peer-to-peer cash'. Tôi không phản đối họ ngay lập tức, nhưng trong đầu tôi vang lên một câu hỏi: nếu không có Ordinals, mô hình bảo mật của Bitcoin sẽ ra sao khi phần thưởng khối giảm dần?
Hãy nhìn vào số liệu. Trước Ordinals, doanh thu phí giao dịch hàng ngày của Bitcoin thường xuyên dưới 30 BTC, chỉ chiếm chưa đến 5% tổng phần thưởng khối. Với halving tiếp theo, phần thưởng khối sẽ giảm từ 6,25 BTC xuống 3,125 BTC. Nếu không có nguồn phí bổ sung, các thợ đào sẽ phải đối mặt với áp lực doanh thu khủng khiếp, đe dọa tính bảo mật của toàn bộ mạng lưới. Nhưng Ordinals đã thay đổi câu chuyện đó.
Ordinals không chỉ là NFT trên Bitcoin; chúng là một thí nghiệm kinh tế bất đắc dĩ đã thành công ngoài mong đợi. Bằng cách cho phép lưu trữ dữ liệu tùy ý trên mỗi satoshi, giao thức đã tạo ra một nguồn cầu mới cho khối không gian. Trong năm 2023, doanh thu phí từ inscription đã đạt đỉnh hơn 400 BTC trong một ngày – gấp 10 lần mức trung bình trước đó. Ngay cả khi thị trường điều chỉnh, mức phí nền tảng vẫn duy trì ổn định ở mức 50-80 BTC/ngày, gấp đôi so với thời kỳ trước.
Nhưng tôi không chỉ nhìn vào con số. Tôi nhìn vào cấu trúc. Ordinals đã tạo ra một thị trường phí thực sự cạnh tranh: các giao dịch tài chính thông thường (chuyển tiền, thanh toán Lightning) cạnh tranh với các giao dịch dữ liệu (inscription) để giành không gian khối. Điều này buộc người dùng phải trả phí tương xứng với giá trị mà họ nhận được. Trong quá khứ, Bitcoin hoạt động như một dịch vụ chuyển tiền giá rẻ – phí thấp vì nhu cầu thấp. Bây giờ, nó giống một thị trường đấu giá hơn, nơi mỗi satoshi đều có cơ hội trở thành một tác phẩm nghệ thuật hay chứng chỉ số.
Tôi vẫn nhớ năm 2017, khi tôi đầu tư 3 ETH vào PesaLink – một dự án ICO đầy hứa hẹn cho thanh toán vi mô Đông Phi. Niềm tin của tôi đã bị phản bội khi đội ngũ biến mất với số tiền. Từ đó, tôi học được rằng công nghệ không có đạo đức, nhưng cộng đồng có thể tạo ra đạo đức thông qua quy tắc trò chơi. Ordinals, dù bị chỉ trích, lại đang củng cố quy tắc trò chơi của Bitcoin: nó thu hút người dùng mới sẵn sàng trả phí cao hơn để bảo vệ mạng lưới, thay vì chỉ dựa vào lòng tốt của các thợ đào.
Trong một buổi tối muộn tại Nairobi, tôi ngồi cùng vài thợ đào nhỏ đang vận hành các container khai thác bằng năng lượng mặt trời. Họ nói với tôi rằng trước Ordinals, họ đã cân nhắc chuyển sang khai thác altcoin vì biên lợi nhuận quá mỏng. Bây giờ, nhờ phí inscription, họ có thể duy trì hoạt động và thậm chí mở rộng. Một trong số họ nói: "Mất tiền còn hơn mất niềm tin vào Bitcoin." Câu nói ấy vang vọng trong tôi suốt nhiều tuần.
Tuy nhiên, góc nhìn phản trực giác của tôi là: Ordinals không phải là giải pháp vĩnh viễn. Chúng đang tạo ra một lớp phụ thuộc mới vào dữ liệu phi tài chính, làm tăng kích thước blockchain và gây áp lực lên các nút đầy đủ. Nếu 80% inscription chỉ là spam vô giá trị, chúng sẽ không tạo ra giá trị lâu dài mà chỉ làm tăng chi phí vận hành. Nhưng cho đến nay, thị trường đã tự phân loại: những inscription có giá trị văn hóa hoặc kỹ thuật thực sự vẫn được giao dịch, còn phần lớn là đầu cơ. Và đầu cơ không phải là cách mạng – như tôi vẫn nói.
Điểm mấu chốt là: Ordinals đã chứng minh Bitcoin có thể mở rộng chức năng mà không cần hard fork. Nó đã tạo ra một thử nghiệm cho thấy cơ chế phí thị trường tự do có thể tự điều chỉnh. Nếu không có Ordinals, Bitcoin có thể đã rơi vào 'bẫy bảo mật thấp' khi halving tiếp theo đến. Bây giờ, ít nhất chúng ta có một dữ liệu thực tế để thảo luận.
Câu hỏi cuối cùng tôi để lại: Liệu chúng ta có dám chấp nhận rằng Bitcoin cần phải trở nên 'bẩn' hơn một chút để tồn tại lâu dài? Hay chúng ta sẽ khư khư giữ lấy sự thuần khiết đến mức đánh mất chính nền tảng bảo mật của nó?
